اما ادب شيعه : كه دامن زبانهاى شرقى و مخصوصا عربى و درى را از گوهرهاى شاهوار پر كرده ، ادب نيرومند غريزيست كه از عاطفه قوى سرچشمه گرفته ، و چون عاطفهء برانگيخته مهمترين منبع ادبست ، اگر زبان شيوا و بيان ناصح با آن همراه گردد ، البته ادب زنده و قول ساحرى از ان بوجود مىآيد . در ادب شيعه دو عاطفهء بارز قوى كارگر است . يكى عاطفهء غضب و خشم . دديگر عاطفه حزن و الم ، و توليدات هنرى و ادبى هر دو معجون دلچسپ و مهيجى را تركيب داده ، كه نتايج آن سرشك ريزنده و رثاء و ماتم است ، و حتى به اين اشك رقيقى كه از چشم يك شيعى صادق و مخلص مىريزد ، در عربى مثل زده‌اند كه : ارق من دمعة شيعية * تبكى على بن ابى طالب « 1 » اين ادب حزين و دردانگيز و المناكست ، زيرا از عاطفهء حزن و الم نبعان مىكند ، اما بر انگيزنده و ثائر است ، به جهت اينكه عاطفهء خشم هم در ان راه دارد ، و اين خشمى است كه بر ضياع حق ، و محن آل نبوت ، در مقابل پديد آورندگان اين تراژدى تاريخى بوجود مىآيد ، كه يكى ازين محنت‌ديدگان آل بيت در ان باره گفته بود : نحن بنى المصطفى ذو محن * يجرعها فى الحياة كاظمنا يفرح هذا الورى بعيدهم * طرا و اعياد ناما تمنا « ما فرزندان محنت‌زدهء مصطفاييم ، كه كاظم ما آن را در زندگى خويش چشيده بود . مردم به عيد خود خوشيها دارند . ولى اعياد ما زمان ماتم ماست . » چون اكثر امامان آل رسول ، در خراسان كشته شده‌اند ، و يا درين سرزمين مصائب فراوان ديده‌اند ، و مردم آن اوضاع ناگوار را به چشم سر مىديدند ، ازين رو بهرهء مهم سرمايهء ادب شيعى محصول اين سرزمين است . مثلا دعبل خزاعى ( بكسرهء دال و يا و ضمه خا ) شاعر زبان عربى در حدود 174 ه

--> ( 1 ) - گولد زيهر در عقيدهء اسلامى 179 بحوالت مجمع الامثال ميدانى طبع بولاق قاهره 1 / 179